944) چو شهوت در ميانه كارگر شديكى مادر شد آن ديگر پدر شد وقتى كه شهوت در بين زن و مرد مفيد و كارگر واقع بشود، به سبب ازدواج آن دو يكى مادر و ديگرى پدر مىگردد و هدف اصلى از آفرينش انسان كسب معارف الهى و شناخت حق است و نسبت حقيقى نسبت بين انسان و خدا و ارتباط دوگانه بين خالق و مخلوق، عابد و معبود مىباشد.
945) نمىگويم كه مادر يا پدر كيستكه با ايشان به حرمت بايدت زيستحرمت = عزّت، احترام، نهايت تعظيم و فروتنى در مقابل اوامر و نواهى است كه موجب امتثال و فرمانبردارى از اوامر حق است(ف-م) پدر و مادر كه اصل وجود آدمى است را نفى و تحقير نمىكنم و وجود آنها را بيهوده نمىشمارم و تأكيد مىكنم كه به حكم «بالوالدين احساناً... و قل لهما قولا كريماً» و «اخفض لهما جناح الذّلّ من الرحمة» احترام آنها واجب است و بايد با آنها با تكريم و تعظيم زندگى كرد.
946) نهاده ناقصى را نام خواهرحسودى را لقب كرده برادر خود را با نسبتهاى برادر كه به سبب حسادت به تو حسد مىورزد و با تو به دشمنى بر مىخيزد و خواهر كه در عقل و دين ناقص است و مايه نادانى تو مىگردد مقيّد و گرفتار مكن زيرا تعلق به آنها تو را از مقصود اصلى و مطلوب حقيقى باز مىدارد.
مصراع اول اشاره به «ان النساء نواقص الايمان، نواقص العقول» دارد.
947) عدوى خويش را فرزند خوانىز خود بيگانه خويشاوند خوانى فرزندان خود را به حكم «انّ من ازواجكم و اولادكم عدوّ لكم» دشمن خود مىخوانى زيرا هرآينه عمر آدمى به تيمار و تربيت آنها از دست مىرود و تو از معرفت حق و كمال مطلوب باز مىمانى.
فرزندانى كه در حقيقت سبب دورى تو از حق گشتهاند و نسبت به تو بيگانه مىباشند، تو آنها را نزديك و خويشاوند خودمىخوانى.
948) مرا بارى بگو تا خال و عم كيستوز ايشان حاصلى جز درد و غم چيستخال = دايى، خالو، برادر مادر(ف-م) عم = عمو، برادر پدر(ف-م) با توجه به اينكه زن و فرزند و برادر و خواهر از مظاهر علاقه و تعلّق انسان است و موجب بعد و دورى از مقصود مىگردد براى من بازگو كه دايى و عمو كه برادر مادر و پدرند، خود كيست و اين نسبتها چيست كه حاصل آن جز درد و غم و گرفتارى نيست.
949) رفيقانى كه با تو در طريقندپى هزل اى برادر هم رفيقندرفيق = همدم، همنشين، دوست هزل = بيهوده گفتن، شوخى دوستان و يارانى كه در طريقت با تو همراهند به منظور بيهودهگويى همگام و همقدم شدهاند و در رسيدن تو به حق مؤثر نمىباشند.
950)به كوى جدّ اگر يك دم نشينىاز ايشان من چه گويم تا چه بينىجدّ = كوشش، راستى و درستى، حقيقت(ف، م) اگر در محفل عارفان حقيقت و در مجلس سالكان طريقت در آيى و در آنجا لحظهاى توقف كنى اعمال و كردار و گفتارى مىبينى و مىشنوى كه در وصف نمىآيند.
بنابراين فايده صحبت و همنشينى خويشان سببى بيشتر از خويشان نسبى مىباشد.
مولانا در اين باره چنين گويد: «هم زبانى خويشى و پيوندى استمرد با نامحرمان چون بندى استپس زبان محرمى خود ديگر استهمدلى از هم زبانى بهتر است»951) همه افسانه و افسون و بند استبه جان خواجه كاينها ريشخند استافسانه = ب943 افسون = حيله و مكر، سحر و جادو(ف-م) بند = حيله و فريب(ف-م) ريشخند = تملّق از روى استهزاءِ، مسخره(ف-م) همه نسبتهاى نسبى و سببى براى سالك راه حق افسون و نيرنگ است و حجاب و مانع سالك در سير و سلوك است و همه اينها سخنانى تملقآميز است كه به يكديگر مىگويند و با اين روش هرگز به معرفت حق و مطلوب حقيقى دست نمىيابند.
952) به مردى وا رهان خود را چو مردانو ليكن حق كس ضايع مگردانمردى = ب883 مردان = اشاره به عارف آگاه و سالك وارسته است.
با آراستگى باطن به صفات نيك انسانى همچون عارفان و سالكان وارسته خود را از تعلّقات و تعيّنات مادى رها كن و در سير الى الله گام بردار و حقوق شرعى هيچ كس را در دنياى فانى ضايع مگردان.
953) ز شرع ار يك دقيقه ماند مهملشوى در هر دو كون از دين معطلشرع = ب871 مُهْمَل = كلام بيهوده و بىمعنى، فروگذاشتن، ترك كردن(ف-م) دو كون = دنيا و آخرت، عالم ماده و معنى مُعَطّل = تعطيل شده، بيكار مانده، بىحاصل مانده(ف-م) اگر مقررات و احكام شرعى در مدتى كوتاه حتى يك دقيقه رعايت نگردد و بيهوده رها شود دين در دو عالم صورت و معنى تعطيل شده و تو از فايده آن در دنيا و آخرت محروم و بىنصيب خواهى ماند.
954) حقوق شرع را زنهار مگذارو ليكن خويشتن را هم نگهدارشرع = ب871 زنهار = ب731 اى سالك بر تو واجب است كه حقوق شرعى پدر و مادر و خويشان و نزديكان و دوستان را رعايت كنى و در اجراى احكام اين حقوق كوتاهى نكنى و همچنين خود را فراموش نكن و بدان كه به حكم «انّ لنفسك عليك حقاً» نفس نيز بر تو حقّى دارد كه بايد مراعات شود تا به كمال معنوى و معرفت حقيقى كه مقصود اصلى است دست يابى.
955) زر و زن نيست الاّ مايه غمبه جا بگذار چون عيسى بن مريمزر = اشاره به مظاهر مادى و دنيوى است.
تعلّقات و ظواهر فريبنده دنيا و مال و زن و فرزندان به حكم «يوم لاينفع مالٌ و لابنون» اصل و منشأ همه غمها و گرفتارىهاست براى رهايى از آنها و رسيدن به مقام وحدت حقيقى لازم است همچون حضرت عيسى(عليه السلام) ترك تعلّقات دنيوى كرده و خود را از هر نوع تعيّن كه مانع وصول به حق مىشود رها كنى.
956) حنيفى شو ز قيد هر مذاهبدرآ در دير دين مانند راهبحنيفى = منسوب به ابوحنيفه و يكى از فرقههاى مهم اهل سنت است.
حنيف در لغت به معنى راست و ثابت در دين، آنكه در ملت ابراهيم باشد، متمسك به دين اسلام(ف-م) دير = ب928 دير دين = مسجد و معبد راهب = زاهد و عابد مسيحى را گويند كه خود را از صحبت خلق مجرد و منقطع گردانيده، معتكف دير و صومعه شده باشد.
از قيد هر كيش و مذهب خود را رها كن و به دين اسلام ايمان بياور و پيرو دين پدران و گذشتگان خود مباش زيرا «انّا وجدنا آباءَنا على أُمّة و اِنّا على آثارهم مهتدون» مانع وصول سالك به مرتبه كمال مىگردد.
بنابر اين بعد از قبول دين اسلام همچون راهبان صومعه خود را از لوث تقليد و عادات پاك و مجرد كن و در معابد و مساجد به منظور ترك علايق دنيوى كمر خدمت بر ميان ببند.
957) تو را تا در نظر اغيار و غير استاگر در مسجدى آن عين دير استنظر = ب123 تا زمانى كه حقيقت موجودات و ممكنات عالم در نظر تو غير حقّ باشد چون اين معنى در واقع كفر و شرك محسوب مىگردد اگر در مسجد به قصد عبادت رفته باشى آن مسجد براى تو عين دير و معبد كفّار است زيرا تو حقّ را در اشياء پوشيده و پنهان ساختهاى و اين شرك است.
958) چو بر خيزد ز پيشت كسوت غيرشود بهر تو مسجد صورت ديركسوت = لباس، پوشش، مراد از آن تعيّنات است.
مسجد = ب799 دير = ب928 هنگامى كه حجاب تعلّقات و تعيّنات از پيش تو برداشته شود و حقّ كه در اين لباس پوشيده و پنهان بود ظاهر و آشكار گردد براى تو مسجد و دير يكى مىشود و يك مفهوم پيدا مىكند.
959) نمىدانم به هر جايى كه هستىخلاف نفس بيرون كن كه رستىنَفْس = اشاره به نفس امّاره است.
اى سالك تو در هر جايى كه مىخواهى باش و در دير يا مسجد و هر كسى كه مىخواهى باش مسلمان يا ترسا بر تو لازم است كه بر خلاف نفس امّاره عمل كنى زيرا «انّ النفس لأمارة بالسوء» و تا از حجاب خودى رهايى نيابى به مقصود حقيقى نخواهى رسيد.
960) بت و زنّار و ترسايى و ناقوساشارت شد همه با ترك ناموسبت، زنّار، ترسايى = ب861 ناقوس = زنگى بزرگ كه در برج كليسا از سقف آويخته است و براى دعوت ترسايان به عبادت و اجراى مراسم مذهبى آن را به صدا در آورند، انتباهى كه شخص را به سوى توبت و انابت و عبادت خواند، جذبهاى كه از حق تعالى خبر كند و از نفس خلاصى دهد و به طاعت و قناعت دعوت كند و از خواب غفلت بيدار كند.
(ف-م) ناموس = «جاهطلبى، شهرت، خودنمايى» هدف ارباب معرفت از بيان «بت» و «زنّار» و «ترسايى» و «ناقوس» اشاره به ترك ناموس و از بين بردن خودبينى و شهرتطلبى است زيرا آنها اصل مذاهب و عقايد باطل را ناشى از جاهطلبى و خودنمايى مىدانند.
961) اگر خواهى كه گردى بنده خاصمهيّا شو براى صدق و اخلاصصدق = آنچه از اعتقاد به حقايق در قلب است، راستى(ف-ع) اخلاص = خالص كردن، آن است كه سالك در عمل خود شاهدى جز خدا نطلبد.
(ف-م) اگر مىخواهى كه بنده خاص و مورد توجه حق قرار بگيرى بايد اسباب صدق و اخلاص را در عمل و دل و زبان خود فراهم كنى زيرا صدق در حقيقت با خدا و خلق خدا در ظاهر و باطن راست بودن است و اخلاص آن است كه سالك در كردار و گفتار و پندار خود فقط حق را در نظر داشته باشد.
962) برو خود را ز راه خويش برگيربه هر يك لحظه ايمانى ز سر گيرايمان = گرويدن، تصديق و اطمينان، اقرار به زبان، تصديق به دل و عمل به اركان است (ف-ع) ب 348 همچنين اگر مىخواهى كه بنده خالص حق شوى ابتدا هستى مجازى خود را در حق فانى كن زيرا بزرگترين حجاب و مانع در برابر حقّ وجود تو مىباشد و چون نفس پيوسته آدمى را به اعمال ناشايست و نابايست وسوسه مىكند و مترصّد به دام انداختن اوست، لازم است براى رهايى از آن هر لحظه ايمان و اعتقاد خود را تقويت كرد.
963) به باطن نفس ما چون هست كافرمشو راضى بدين اسلام ظاهرنفس = ب959 كافر = ب152 چون نفس امّاره انسان مانند كافر بنا بر كفر و سرپيچى از احكام شريعت و طريقت دارد و پيوسته آدمى را به مخالفت با دين و ارتكاب اعمال ناشايست ترغيب و تشويق مىنمايد بر سالك لازم است كه به داشتن اسلام ظاهرى راضى نشود و خود را در برابر نفس امّاره كه امر كننده به زشتيها و بدىهاست مجهز به ايمانگرداند.
964) ز نو هر لحظه ايمان تازه گردانمسلمان شو مسلمان شو مسلمانمسلمان = «كسى كه دين اسلام دارد، مسلم» با توجه به اينكه ايمان مراتبى دارد و در هر مرتبهاى كه انوار تجليات الهى بر دل سالك مىتابد شرك و كفرى كه مخفى و پنهان بوده است ظاهر و آشكار مىگردد براى غلبه بر آن شرك و كفر و از بين بردن آن بر سالك لازم است كه در هر لحظه با ايمانى تازه و راسخ به مقابله با آنها بپردازد و با هر ايمان تازه دوباره اسلام خواستن و دوباره مسلمان شدن است.
زيرا حضرت محمد(صلى الله عليه وآله) در بيان اين معنى چنين فرموده است: «انّه ليغان على قلبى و انّى لاستغفر اللّه فى كلّ يوم و ليلة سبعين مرّه» 965) بسى ايمان بود كز كفر زايدنه كفر است آن كزو ايمان فزايد چه بسيار ايمانهايى كه از كفر ناشى و زاييده مىشود و اين معنى به اعتقاد توحيد حقيقى كه بت مظهر آن و زنّار كه كمر خدمت به طاعت و عبادت حق بستن است و ترسايى كه مجرّد شدن از تعلقات، تعينات و عادات است، اشاره دارد بنا بر اين كفر لفظى و ظاهرى كه باعث افزايش ايمان در سالك گردد، نه تنها كفر نيست بلكه عين ايمان است.
966) ريا و سمعه و ناموس بگذاربيفكن خرقه و بربند زنّارريا = هر فعلى كه جهت خود نمايى انجام شود و نيّت خالص در آن نباشد(ف-ع) سُمْعَه = طلب آوازه و ستايش خلق است(ش-ل)، «شهرت، آوازه» ناموس = ب960 خرقه = جامهاى كه از پاره پارهها دوخته شده باشد و صوفيان آن را پوشند(ف-ع) ريا و خودنمايى و ستايش مردم و شهرتطلبى را ترك كن كه باعث غرور و خودبينى تو مىگردد همچنين خرقه كه موجب تعلّق و تعيّن است از تن بيرون كن و كمر خدمت و طاعت و عبادت حق بر ميان ببند تا به حكم «فمن كان يرجوا لقاء ربّه فليعمل عملاً صالحاً و لا يشرك بعبادة ربّه احداً» به مرتبه وحدت حقيقى كه مشاهده جمال محبوب است واصل گردى.
967) چو پير ما شو اندر كفر فردىاگر مردى بده دل را به مردىپير = مرشد كامل فرد = يكتا و بى همتا كفر = ب348 اگر مردى = اگر همت مردانه دارى، ياء «مردى» ضمير به جاى «تو» مىباشد.
دل = ب394 مردى = ياء «مردى» وحدت است به معنى يك مرد پير وارسته.
«در كفر فرو شدن» دو معنى دارد يكى اينكه «پير» جامع معانى بت پرستيدن و زنّار بستن و ترسايى بودن و ناقوس زدن باشد زيرا تا عارف جامع اين صفات نگردد مقام ارشادى و هدايت نخواهد داشت.
ديگر اينكه «پير» در كفر حقيقى كه پوشاندن كثرت در وحدت است فرد و يكتا باشد زيرا تا عارف هستى خود و موجودات عالم را كه تعبير به كثرت مىشود در ذات حقّ كه وحدت حقيقى است محو و فانى نگرداند به بقاى حق باقى نمىشود و به كمال مطلوب نمىرسد.
بنا بر اين سالك بايد مانند پير و مرشد ما در كفر يكتا و بىمانند گردد تا به مقام پيران كامل و عارفان واصل دست يابد.
حال اگر مردى و همت مردانه دارى دل صافى و پاك خود را به پيرى كه آراسته به صفات نيك انسانى و وارسته از جهات نفسانى است بده تا تو را به چشمه زلال معرفت حق كه كمال مطلوب انسان است راهنما باشد.
968) مجرّد شو ز هر اقرار و انكاربه ترسا زادهاى دل ده به يكباراقرار = ب834 انكار = ب834 ترسازاده = اشاره به پير و مرشد كامل است.
اى سالك از هر نوع اقرار و انكار كه در عالم صورت وجود دارد پاك و مجرد شو و هستى خود را در حق فانى بدان و وجودى براى خود قائل مباش و به طور كلّى زمام امور خود را در اختيار پير و مرشد كامل قرار بده تا او هادى و راهبر تو به سوى كمال مطلوب انسانى باشد.

اشارت به بت ترسا بچه