ارتباط دام و دانه كه محنت و زحمت به همراه دارد اشارهاى به سخنان حضرت على(عليه السلام) است كه فرمود: «سبحان من اتسعت رحمته فى عين نقمته و اشتدّت نقمته فى عين نعمته» 749) ز غمزه مىدهد هستى به غارتبه بوسه مىكند بازش عمارت غمزه = ب748 غارت = جذبه الهى را گويند كه پيوسته به دل سالك رسد بى واسطه سلوك و مجاهدت (ف-ع) بوسه = «فيض و جذبه باطن است و نيز لذت بشرى را گويند» عِمارت = آباد كردن بنا(ف-م) معشوق با غمزههاى چشم خود كه اشاره به استغناء و عدم التفات اوست هستى عالم را به غارت مىبرد و نيست و نابود مىكند.
همچنين معشوق به اعتبار لطف و فيض رحمانى و با لب حيات بخش خود بوسه بر وجود فانى زده و دوباره هستى نابود شده را «هست» و آباد مىكند و حياتى دوبارهمىبخشد.
750) ز چشمش خون ما در جوش دايمز لعلش جان ما مدهوش دايممدهوش = ب لعل = ب742 جان = ب1 به سبب استغناى چشم معشوق، خون عارف از خوف ترس دورى و فراق و عدم التفات و توجه معشوق به او در جوش و خروش است.
و در مقابل، جان عارف به واسطه لب حيات بخش معشوق كه شراب وصال در كامش مىريزد مست و مدهوش است.
751) به غمزه چشم او دل مىربايدبه عشوه لعل او جان مىفزايدغمزه = ب748 لعل = ب742 جان = ب1 عشوه = ناز، كرشمه، حركت معشوق كه بدان دل عاشقان را مجذوب كند.
(ف-م) معشوق با غمزههاى چشم، دل عاشق را مجذوب خود مىكند و با عشوه و فريب جان را به كمال مىرساند.
752) چو از چشم و لبش جويى كنارىمر اين گويد كه نه آن گويد آرىكنار = آغوش، در آغوش گرفتن اين = اشاره به چشم است.
آن = اشاره به لب است.
هر گاه عاشق حقيقى، وصال معشوق را طالب باشد، چشم معشوق كه التفاتى به عاشق ندارد او را از نزديك شدن منع مىكند ولى لب به سبب فيض فراگير خود، عاشق را مىپذيرد و از لطف خود بهرهمند مىسازد.
753) ز غمزه عالمى را كار سازدبه بوسه هر زمان جان مىنوازدكار سازد = نيست و نابود مىكند.
جان = ب1 معشوق ازلى و ابدى با يك غمزه جهانى را نيست و نابود مىكند و هر لحظه با بوسههاى خود جان عاشق را مىنوازد و لباس «هستى» بر او مىپوشاند و از فنا و نيستى به بقاء و هستى در مىآورد.
754) از او يك غمزه و جان دادن از ماوزاو يك بوسه و استادن از ما معشوق چون با يك غمزه چشم و با تجلّى جلالى خود «هستى» را فانى و نابود مىكند.
ما نيز با يك غمزه او آماده و راضى به قبول فنا و نيستى هستيم و اگر از لب معشوق يك بوسه صادر شود به واسطه فيض تجلى جمالى و فراگير او ما نيز «هستى» را قبول كرده و بر آن قيام مىكنيم.
755) ز لمح بالبصر شد حشر عالمز نفخ روح پيدا گشت آدم مصراع اول اشاره دارد به آيه «و ما امر السّاعة الاّ كلمح البصر او هو اقرب» حَشر = ب643 مصراع دوم اشاره دارد به آيه «فاذا سوّيته و نفخت فيه من روحى» قيامت و روز محشر به مانند يك چشم به هم زدن است و حشر نيز از لوازم چشم است و از دميدن روح معشوق در تن، انسان آفريده و پيدا شد و دميدن روح نيز از لوازم لب است.
756) چو از چشم و لبش انديشه كردندجهانى مىپرستى پيشه كردندمى = غلبات عشق را گويند (ف-ع) هنگامى كه عارف درباره چشم و لب معشوق تفكر و انديشه كرد و به موجب «فاحببت ان اعرف» شراب هستى را از ساقى «فخلقت الخلق» نوش كرد نه تنها او بلكه همه موجودات عالم از مىمحبّت معشوق، مست و هست شدند.
«ساقى چه شد كه جمله جهان مىپرست شداين خود چه باده بود كه ذرّات مست شداين رو چه روى بود كه يك جلوه چون كه كردعالم كه نيست بود از آن جلوه هست شد»757) به چشمش در نيايد جمله هستىدرو چون آيد آخر خواب و مستى تمام هستى عالم در نظر خداوند بزرگ قدر و ارزشى ندارد و دنيا و هستى براى او مانند خواب و خيال است كه انسان در خواب مىبيند و يا مانند مست و بى خبرى است كه «نابود» را «بود» مىشمارد و خداوند از دو صفت خواب و مستى منزّه و پاك است.
زيرا «الله لااله الاّ هوالحىالقيوم لا تأخذه سنة ولا نوم» 758) وجود ما همه مستى است يا خوابچه نسبت خاك را با ربّ اربابخاك = منظور وجود ممكنات و موجودات عالم است.
ربّ ارباب = ربّ الارباب، ذات حق است به اعتبار اسم اعظم و تعيّن اوّل كه منشاء تمام اسماء و صفات است و غاية الغايات است.
تمام توجهات بدو است و تمام اشارات بدان.
(ف-ع) وجود آدمى و همه موجودات عالم غير حقيقى و مجازى است و در واقع مستى و خواب و خيالى بيش نيست.
و خاك پست و بى ارزش كه فنا ذاتى اوست در برابر ذات حق كه بقاء مقام اوست، قدر و منزلتى ندارد و با او بى نسبت است.
759) خرد دارد از اين صد گونه اشگفتو لتصنع على عينى چرا گفتخرد = ب 101 مصراع دوّم اشاره دارد به آيه «والقيت عليك محبّة منّى و لتصنع على عينى» اگر چه وجود آدمى در نظر حق تعالى قدر و مرتبهاى ندارد ولى عقل نكتهدان از اين معنى شگفتزده و در تعجب است كه چرا خداوند در قرآن با حضرت موسى(عليه السلام)چنين فرموده است كه: «من محبت خود را بر تو افكندم و تو را محبوب خود كردم تا تو در پيش چشم من پرورش يابى» سبب شگفتى خرد نيز در همين دو نظر است.
اشارت به زلف760) حديث زلف جانان بس دراز استچه شايد گفت از آن كان جاى راز استحديث = خبر، سخن، هر چه از آن خبر دهند و نقل كنند، خبرى كه از رسول(صلى الله عليه وآله) و ائمه(عليه السلام) نقل كنند (ف-م) زلف = ب715 سخن گفتن درباره «زلف» طولانى و مفصّل است و در بحث نمىآيد.
همچنين درازى «زلف» اشاره به عدم انحصار موجودات و كثرات و تعيّنات عالم است.
وجه شبه ميان زلف و تعيّنات آن است كه همان طور كه زلف پرده و حجاب صورت معشوق است، تعيّنات نيز حجاب و پرده ديدار حقّ مىباشد.
و وجود حقيقى كه حق است در تعيّنات و كثرات عالم پوشيده و پنهان است و به حكم «سبحان من ظهر فى بطونه و بطن فى ظهوره» در هر صورتى كه ظاهر گشته، در همان صورت پنهاناست.
و شايسته نيست كه آشكارا و مختصر درباره زلف سخن گفت زيرا رمز و رازى در آن نهفته است و تنها اهل دل دانند و درك توانند كرد.
سنايى گويد: «چيست آن زلف بر آن روى پريشان كردنطرف گلزار به زير كُلَه پنهان كردن»761) مپرس از من حديث زلف پرچينمجنبانيد زنجير مجانينحديث = ب 760 زلف = ب 760 مَجانين = جمع مجنون، ديوانگان (ف-م) شيخ: از من عاشق درباره زلف معشوق چيزى مپرس زيرا تعيّن زلف پرچين و شكن معشوق زنجيرى است در پاى عاشق كه سبب گرديد تا عاشقان و ديوانگان كوى عشق، ره به سوى معشوق نبرند و به وصال او نرسند.
بنا بر اين زنجير ديوانگان عاشق كه مراد زلف معشوق است نجنبانيد زيرا سبب همه بلاها و گرفتارىهاى عاشق، زلف معشوق است.
حافظ در اين باره گويد: «عقل اگر داند كه دل در بند زلفش چون خوش استعاقلان ديوانه گردند در پى زنجير ما» 762) ز قدّش راستى گفتم سخن دوشسر زلفش مرا گفتا فرو پوشقدّ = قد و قامت معشوق عبارت از امتداد حضرت الهيّت است كه برزخ وجوب و امكان است.
(ش-ل) دوش = «صفت كبريايى حق را گويند».
سبب بيان «دوش» آن است كه حق تعالى به واسطه ظلمت و كثرت، مناسبت به شب دارد.
از قامت راست معشوق كه به حقيقت در اعتدال و راستى است سخن به ميان آورده، وصف او را نمودم، اما زلف معشوق به من گفت اين سخن را پوشيده دار و آشكارا اظهار مكن زيرا درازى زلف كه مظهر كثرت است راستى قد را پوشانيده و پنهان كرده و تضاد اسماء و صفات و كجى را ظاهر نموده است.
763) كجى بر راستى زو گشت غالبوزو در پيچش آمد راه طالبكجى = منظور زلف است.
راستى = منظور قد است.
طالب = جوينده راه حق، سالك غالب = غلبه كننده، چيره، پيروز (ف-م) تضادّ و تخالف اسماء و صفات در عالم كه مظهر كجى و انحراف مىباشد بر راستى قد معشوق كه مقصود اعتدال تجلّى ذات حقّ در ممكنات و موجودات عالم است غالب گشته و آن را پوشيده و پنهان ساخته است و به سبب همين ظلمت و تاريكى، راه را بر عاشق و طالب بسته است و رسيدن به مقام وحدت را بر او دشوار كرده است.
764) همه دلها از او گشته مسلسلهمه جان ها از او بوده مقلقلمُسَلْسَل = به زنجير بسته شده، مقيّد، متصل (ف-م) مُقَلْقَل = بى قرار، مضطرب (ب-اق) دلهاى عاشقان مقيّد به تعيّنات زلف معشوق گشته و به زنجير احكام كثرات بسته و چارهاى ندارند.
همچنين جانهاى مشتاقان زلف معشوق، به سبب گرفتارى دام كثرت براى رسيدن به وصال معشوق قرار و آرامى ندارند.
765) معلق صد هزاران دل ز هر سونشد يك دل برون از حلقه اومُعلّق = وابسته صد هزاران = منظور «كثرت» مىباشد.
حلقه = حلقههاى زلف معشوق مراد است.
دل صدها هزار عاشق بى قرار به طرق مختلف در بند و هواى زلف معشوق گرفتار است.
و دل هيچ مشتاق آرزومندى از حلقه زلف او كه قيود تعيّنات وجود خود است، رهايى ندارد.
766) اگر زلفين خود را بر فشاندبه عالم در يكى كافر نماندزلفين = اشاره به تعيّنات جمالى و جلالى است كه حجاب نورانى و ظلمانى مىباشد كافر = ب152 معشوق اگر زلفين خود را برافشاند و حجاب تعيّنات و كثرات را به كنار زند بديهى است كه هر چه در پس پرده پوشيده و پنهان باشد ظاهر و آشكار مىگردد و همه عالم جمال وحدت حقيقى را مشاهده مىكنند و به حقّ ايمان مىآورند و يك كافر در عالم نمىماند.
767) و گر بگذاردش پيوسته ساكننماند در جهان يك نفس مؤمننَفْس = تن، شخص انسان مؤمن = ب152 اگر معشوق زلفين خود را بر نيفشاند و پيوسته آن را ساكن به يك حالت نگه دارد يعنى حجاب و ظلمت كثرات و تعيّنات را از موجودات و ممكنات عالم بر نگيرد در جهان يك نفر مؤمن كه به شهود عينى وحدت حقيقى رسيده باشد، باقى نمىماند و عالم پر از شرك و كفر مىگردد.
768) چو دام فتنه مىشد چنبر اوبه شوخى باز كرد از تن سر اوفتنه = امتحان چنبر = محيط دايره، حلقه، قيد، گرفتارى (ف-م) شوخى = گستاخى، اشاره به جذبه الهى دارد.
چنبر زلف = منظور دايره هستى است كه از مراتب موجودات و ممكنات عالم به هم رسيده است.
باز كردن سر زلف از تن اشاره به ظهور انوار تجليّات حقّ است كه در سير و سلوك بر سالكان پيدا مىشود.
هنگامى كه سرِ حلقه زلف معشوق كه مراتب موجودات عالم است به هم برسد دايرهاى مىشود كه در حكم دام است و اين حلقههاى زلف كه منظور از آنها كثرات و تعيّنات است همچون قيد و دامى است در راه سالكى كه طالب وصال معشوق است.
در اين حالت معشوق با ظهور انوار تجليّات خود، وحدت حقيقى را از پشت حجاب كثرت آشكار مىسازد.
769) اگر زلفش بريده شد چه غم بودكه گر شب كم شد اندر روز افزودشب = اشاره به ظلمت تعيّنات و كثرات است.
روز = اشاره به وحدت است.
اگر زلف معشوق بريده شود و سرش از تن جدا گردد جاى غم و ناراحتى نيست زيرا زلف كه تعيّنات و كثرات عالم است اگر بريده و كوتاه شود وحدت بيشتر و نمايانتر مىگردد.
همان طور كه اگر ظلمت شب كوتاه و كمتر گردد روشنايى روز طولانى و بيشتر مىشود.
770) چو او بر كاروان عقل ره زدبه دست خويشتن بروى گره زدگره زد = محكم بست معشوق و محبوب حقيقى با گره زدن و محكم بستن زلف خود راه رابركاروانيانعقل بست و صاحبان عقول را در وادىمعنى حيران وسرگردانساخت به طورى كه عقل هرگز نتوانست به توحيد حقيقى راهبرد.
771) نيابد زلف او يك لحظه آرامگهى بام آورد گاهى كند شامبام = صبح، بامداد، منظور پيدايى وحدت است، محلّ تجليّات نيز گويند.
شام = منظور ظلمت كثرت است.
نا آرامى و بى قرارى زلف اشاره به تغييرات و تحولات مراتب وجود است، كه هر لحظه از حالتى به حالت ديگر در مىآيد.
بنا بر اين زلف معشوق يك لحظه آرام و قرار ندارد.
گاهى از شدّت بى قرارى،ازوحدت دور مىشود و صبح را كه وحدت مراد است ظاهر مىسازدوگاهىحجاب وحدت مىگردد و شب را كه ظلمت كثرت مراد است ظاهرمىنمايد.
با اين تعبير، زلف هم سبب ظهور حقّ مىشود و هم سبب ستر و حجاب حقّ مىگردد: پس «سبحان من ظهر فى بطونه و بطن فى ظهوره» «پيداست حسن دوست ز ذرات كن فكاناز بس كه ظاهر است نمايد چنين نهانخورشيد روى دوست ز هر ذرّه رو نمودمرآت حسن اوست اگر كون اگر مكان»772) ز روى زلف خود صد روز و شب كردبسى بازيچههاى بوالعجب كردروى = رخ، چهره، صورت، منظور روز است.
زلف = منظور شب است.
صد روز و شب = منظور كثرت است.
بوالعجب = بسيار شگفت انگيز، تعجب آور معشوق و محبوب حقيقى به واسطه روى و زلف خود، صد روز و شب كه كثرت مراد باشد به وجود آورد و با اين روى و زلف كارهاى تعجب آورى مىكرد.
773) گل آدم در آن دم شد مخمّركه دادش بوى آن زلف معطّرگِل آدم = منظور طينت و سرشت آدمى است.
دم = ب746 مخمّر = تخمير شده، سرشته مصراع اول اشاره به حديث «خمرت طينة آدم بيدى اربعين صباحا» دارد.
طينت آدمى كه نسخه منتخب كتاب عالم هستى است در لحظهاى سرشته شد كه معشوق حقيقى بوى زلف معطّر را كه كثرات اسماء و صفات است به آدم داد زيرا «خلق اللّه آدم على صورته» 774) دل ما دارد از زلفش نشانىكه خود ساكن نمىگردد زمانىدل = معانى گوناگون دارد، در گلشن راز به معنى مخزن اسرار حق است (ف-ع) دل خلاصه وجود آدمى و مخزن اسرار الهى است، به همين سبب از زلف معشوق نشانى دارد و نيك او را مىشناسد و اين شناخت و معرفت او را بى قرار و آرام كرده و مظهر «كلّ يوم هو فى شأن» ساخته است زيرا دل هر لحظه به واسطه تجلّيّات معشوق در تغيير و تحوّل است.
775) ازو هر لحظه كار از سر گرفتيمزجان خويشتن دل برگرفتيماز او = اشاره به دل يا زلف است كه در هر صورت معنى درست است.
كار = مجازاً به معنى سير و سلوك است.
سالكان و طالبان حقّ هر چند كه با سعى و كوشش نفى خاطر و ترك تعلّقات مادّى كنند تا به كمال وجود دست يابند ولى دل به واسطه زلف به كثرات و تعيّنات تمايل پيدا مىكند كه بر سالك لازم است دوباره آنها را نفى كند.
از طرفى چون راه رسيدن به مقام وصال معشوق پر خطر و طولانى است فكر آسودگى و راحتى از خود برگرفته و به خواست و اراده حقّ راضى شديم و تن به قضاى الهى داديم.
حافظ: «رضا به داده ده وز جبين گره بگشاىكه بر من و تو درِ اختيار نگشادست»776) از آن گردد دل از زلفش مشوّشكه از رويش دلى دارد پر آتشمشوّش = آشفته، پريشان دل سالك به آن سبب از كثرت زلف معشوق آشفته و دردمند است كه مانع و حجاب ديدار معشوق گشته و از اين جهت دلش در آرزوى روى محبوب پر آتش است.

اشارت به رخ و خطّ

اشارت به خال