402) موانع تا نگردانى ز خود دور درون خانه دل نايدت نور تا زمانى كه عارف صفات و اخلاق زشت و ناپسند را از ظاهر و باطن خود دور نكند به منزل مقصود كه قرب الهى است هرگز نخواهد رسيد و دلش محل فيض الهى و نور تجليّات حق نخواهد شد و مىدانيم كه اولين قدم در راه سالك برگشت و انابت از گناه و پليدىهاست زيرا «انّ الله يحبّ التوّابين و يحبّ المتطهّرين»، خداوند توبه كنندگان و پاكيزگان را دوست دارد.
403) موانع چون در اين عالم چهار استطهارت كردن از وى هم چهار است چون موانع راه سالك جهت رسيدن به حقّ در اين دنيا، چهار نوع است، پاكيزه و مبرّا شدن از آنها نيز كه طهارت باشد چهار قسم مىباشد.
404) نخستين پاكى از احداث و انجاسدوم از معصيت وز شرّ وسواساحداث = جمع حَدَث، آلودگىها (ب - اق) انجاس = جمع نجس، پليدىها (ف - م) معصيت = گناه، نافرمانى (ف - م) وسواس = دودلى، شك و ترديدى كه در ضمير انسان پديد آيد.
(ف - م) اوّلين قسم از طهارت عارف، پاكى بدن و جامه از آلودگىها و نجاسات است.
و دوّمين طهارت، پاكى عارف از معصيت و پرهيز از نافرمانى از حق و اميال شيطانى است.
405) سيوم پاكى ز اخلاق ذميمه استكه با وى آدمى همچون بهيمه استاَخلاق = جمع خُلق، خوىها، سرشت درونى (ف - م) اخلاق جمع خلْق است و خلق ملكه را مىگويند كه افعال از او صادر مىشود (ش-ل) ذميمه = نكوهيده، زشت، ناستوده بهيمه = چهار پا مانند اسب و گاو نوع سوم طهارت، آن است كه سالك نفس خود را از اخلاق پست و زشت مانند شهوت و غضب، بخل و حرص، كبر و حُبّ دنيا پاكيزه نگه دارد زيرا انسان با اين صفات، همچون چهارپايان مىباشد و به «مقام» كامل انسانى و قرب الهى راه نمىيابد.
«خلق نيكو شد به معنى راه راستهر كه دارد خُلق بد دور از خداست»406) چهارم پاكى سرّ است از غيركه اينجا منتهى مىگرددش سيرسرّ = درون، باطن، دل نوع چهارم طهارت آن است كه سالك دل خود را از هر آنچه غير حق است، خالى كند و خودى خود را هم كه از مصاديق غير حق محسوب مىگردد، از ضمير خود بيرون كند تا بتواند به وصال حق نايل گردد.
و سير و سلوك سالك در اين طهارت به نهايت مىرسد، يعنى غير حق را از خود دور كرده و عين حق شده است.
407) هر آن كو كرد حاصل اين طهاراتشود بىشك سزاوار مناجاتمناجات = منظور نماز است زيرا «المصلّى يناجى ربّه» هر سالك و عارفى كه بتواند اين چهار نوع از طهارت را بدست آورد و ظاهر و باطن خود را از احداث و انجاس و از معصيت و شرّ وسواس و از اخلاق ذميمه و از غير، پاك گرداند، بىشك سزاوار و شايسته نماز و مناجات خواهد شد و حقيقت «الصلوة معراج المؤمن» آشكار مىگردد.
408) تو خود را تا به كلّى در نبازىنمازت كى شود هرگز نمازى سالك تا زمانى كه وجود خود را به كلّى محو وجود حق نداند و به مقام فناء فى الله نرسد، نمازش هرگز مورد قبول حق واقع نمىگردد و به حقيقتِ نماز كه نهايت قرب الهى است، نخواهد رسيد.
اين بيت اشاره به حديث نبوى دارد كه:«لا صلوة لمن لا يحضر قلبه» يعنى كسى كه حضور قلب ندارد نمازش درست نيست.
«گر بقاى جاودان خواهى دلااز خودىّ خود به كلّى شو فنادر تجلّى جمال ذوالجلالمحو مطلق شو اگر خواهى وصالاز حجاب ما و من يك دم برآوانگهى در بزم وصل او درآ»409) چو ذاتت پاك گردد از همه شيننمازت گردد آنگه قرّة العينشين = ب 402 قرّة العين = نور چشم مصراع دوم اشاره به حديث نبوى دارد كه: «احبّ من دنيا كم ثلاثة الطّيب و النّساء و قرّة عينى فى الصلوة» هنگامى كه باطن و درون تو از هر عيب و آلودگى و وابستگىهاى دنيوى پاك گردد و هستى تو كه حجاب بين تو و حق مىباشد، در حق فانى شود، آنگاه نماز تو، روشنايى چشم تو مىشود و حقيقت وجود را خواهى ديد.
410) نماند در ميانه هيچ تمييزشود معروف و عارف جمله يك چيزتمييز = تشخيص، باز شناختن، جدا كردن (ف - م) معروف = شناخته شده، مشهور، (ف - م) ، در اينجا مقصود خداوند مىباشد.
عارف = ب 395 چون نيستى از خود عين هستى به حق است هر گاه سالك وجودش در حقّ فانى گردد در حقيقت او با حقّ يكى شده و هيچ موجود ديگرى جز حقّ وجود ندارد و هر چه هست ذات اوست كه به صورتهاى گوناگون ظاهر مىشود، بنا بر اين گفته، عارف و معروف يكى مىشوند و جدا از يكديگر نمىباشند.
411) اگر معروف و عارف ذات پاك استچه سودا بر سر اين مُشت خاك استسودا = عشق، معامله (ف - م) مشت خاك = منظور انسان است كه از خاك آفريده شده است.
اگر عارف و معروف ذات پاك حقّ تعالى مىباشد، اين چه عشق و سودايى است كه با انسان مىشود و سعى و تلاش انسان در جهت كسب معرفت براى چيست؟ 412) مكن بر نعمت حق ناسپاسىكه تو حق را به نور حق شناسى بر نعمت پروردگار كه همانا هستى تو از اوست بىتوجّهى و ناسپاسى مكن زيرا كه تو به واسطه وجود حق، موجود گشتهاى و خدا را به وسيله نور خدا باز مىشناسى و چون تو عارف و شناساى به حق شدهاى، در حقيقت عارف و معروف يكى است.
413) جز او معروف و عارف نيست دريابو ليكن خاك مىبايد ز خور تاب عارف و معروف همانا حقّ است زيرا غير از حقّ كسى وجود حقيقى ندارد و در پاسخ به سؤال «چه سودا بر سر اين مشت خاك است؟» به صورت تشبيه بيان مىكند كه: همان طور كه خاك پست به واسطه تابش نور خورشيد گرمى و حرارت مىگيرد و قابليّت پيدا مىكند، انسان نيز ـ اين مشتى خاك ـ نيز تجليات انوار الهى در دلش مىتابد و عشق و طلب در او پيدا مىشود.
414) عجب نبود كه ذرّه دارد امّيدهواى تاب مهر و نور خورشيد در اين بيت انسان و ساير موجودات عالم به ذرّه تشبيه شدهاند زيرا همان طور كه ذرّه بدون نور خورشيد نمود و ظهور ندارد، موجودات عالم نيز تا نور تجلّى حق بر آنها نتابد، ظاهر و پيدا نمىشوند.
بنا بر اين جاى تعجب نيست كه ذرّه ناچيز ـ انسان خاكى ـ اميد آن داشته باشد كه نور محبت «فاحببت ان اعرف» بر او بتابد و او را از ظلمت عدم و نيستى به صحراى هست و وجود آورد.
415) به ياد آور مقام حال فطرتكز آنجا باز دانى اصل فكرتمُقام = محل، مكان فطرت = آفرينش، طبيعت، سرشت (ف - م) اى سالك، از آن مقام فطرت و آفرينشى كه هنوز تو از ظلمت عدم پا به صحراى وجود نگذاشتهاى، بياد آور و اندكى درباره مبدأ اصلى ـحق تعالىـ كه تو را از نيستى به هستى آورده است، تأمّل و تفكّر كن و بدان كه اصل اين فطرت سير و سلوك سالك و تزكيّه نفس اوست كه حجاب جسمانى را از او گرفته و او را به مبدأ حقيقى واصل نموده و در حقيقت عارف به حق گرديده است.
416) الست بربّكم ايزد كه را گفتكه بود آخر كه آن ساعت بلى گفت؟ايزد = فرشته، مَلَك، جمع يَزَد است و در پهلوى و فارسى به معنى خدا مىباشد.
(ف - م) اين بيت اشاره به آيه «و اذ اخذ ربّك من بنى آدم من ظهور هم ذريّتهم و اشهد هم على انفسهم الست بربّكم قالوا بلى» دارد.
در مقام فطرت و آفرينش خداوند «الست بربّكم» را به چه كسى خطاب كرد؟ و مگر پاسخ اين خطاب از طرف انسان نبود؟ آرى پاسخ از سوى انسان بود زيرا انسان حامل معرفت حقيقى خداوند مىباشد.
417) در آن روزى كه گِلها مىسرشتندبه دل در قصّه ايمان نوشتند مصراع اول اشاره به حديث قدسى «خمّرت طينة آدم بيدىّ اربعين صباحاً» دارد در آن روزى كه حقيقت آدمى با دست تواناى حق تعالى به زيور وجود آراسته گشت، خداوند ايمان را در دل انسان نوشت زيرا او را مستعد معرفت خود مىدانست.
مصراع دوم اشاره به آيه «اولئك كتب فى قلوبهم الايمان» دارد.
يعنى آنان كسانى هستند كه خداوند در دلهايشان ايمان نوشته است.
ذكر «روز» را به آن دليل آورده است كه تجلّى انوار خداوند ذاتى است و پاك و مصفّا از تاريكى كثرت مىباشد.
418) اگر آن نامه را يك ره بخوانىهر آن چيزى كه مىخواهى بدانىآن نامه = منظور «فطرت» آدمى است.
يك ره = ب211 اگر فطرت آدمى كه همچون كتابى است و استعدادهاى ذاتى هر كسى در آن نوشته شده است را يك بار بخوانى به تمام ابعاد وجودى انسان اعم از علم و معرفت، جهل و نادانى، كمال و نقصان او آگاه خواهى شد.
419) تو بستى عهد عقد بندگى دوشولى كردى به نادانى فراموشعهد = قرار داد، پيمان عِقد = گردنبند دوش = شب گذشته همان طور كه در بيت 417 ذكر «روز» كرده بود، در اين بيت ذكر «شب» به آن دليل آورده است كه ذات آدمى با پذيرش اسماء و صفات، تنزّل كرده و اسماء و صفات همچون حجاب و پردهاى بين او و معبود گشته است.
بنا بر اين اى انسان تو با گفتن «قالوا بلى» پيمان بندگى با خداى خود بستى، ولى اين عهد و پيمان را به خاطر جهالت و نادانى و تعلّقات مادّى و جسمانى فراموش كردى.
420) كلام حق بدان گشته است مُنْزَلكه تا يادت دهد آن عهد اوّلمُنْزَل = نازل شده، فرو فرستاده شده عهد اوّل = پيمان بنده با خداوند به استناد «الست بربّكم قالوا بلى» چون سالك در فطرت، حق را شناخت و با او عهد و پيمان بندگى بست ولى به دليل غفلت و نادانى او را فراموش كرد، به همين منظور خداوند كلام خود را به وسيله انبياء نازل كرد، تا آدمى آن عهد اوّليه را كه در فطرت و آفرينش با خدا بسته بود ياد آورد و بندگى خود را نسبت به خداوند فراموش نكند.
آيات زير ناظر بر اين بيان مىباشند: «افى اللّه شكّ فاطر السموات و الارض» و «أولم يكف بربّك انّه على كلّ شىءشهيد» 421) اگر تو ديدهاى حق را به آغازدر آنجا هم توانى ديدنش بازآغاز = فطرت، آفرينش آنجا = منظور عالم مُلك است.
چون انسان در مرتبه فطرت، جمال حقيقت وجود و نور تجلّى حق را مشاهده مىكند، هر آينه در عالم مادّه و مُلك نيز دوباره مىتواند حق را باز بيند.
422) صفاتش را ببين امروز اينجاكه تا ذاتش توانى ديد فردااينجا = تعيّن انسانى (ش، د) ، دنيا فردا = فرداى قيامت منظور است.
امروز در اين دنيا صفات حق را در آيات و نشانههاى او مشاهده كن و ببين كه چگونه اسماء و صفات الهى در مظاهر عالم به صورتهاى مختلف ظاهر شدهاند، تا بتوانى فردا در روز قيامت ذات حق را مشاهده كنى زيرا اگر در دنيا صفات الهى را نبينى، در آخرت ذات خدا را نخواهى ديد.
همان طور كه در قرآن آمده است «و من كان فى هذه أعمى فهو فى الاخرة أعمى واضلّ سبيلا» 423) و گرنه رنج خود ضايع مگردانبرو بنيوش لا تَهدى ز قرآنبنْيوش = گوش بده، از ريشه «نيوشيدن» به معنى گوش دادن است.
اگر صفات خداوند را امروز در دنيا و از روى آيات و نشانههاى او مشاهده نكنى، بيهوده در طلب حق كوشش مكن زيرا تا سالك در فطرت، قابليّت پيدا نكند و مشمول هدايت الهى قرار نگيرد، رنج وسعى او در طلب حق بىفايده است.
بنابراين سالك بايد آيه «انّك لا تهدى من احببت و لكنّ اللّه يهدى من يشاء و هو اعلم بالمهتدين» را گوش دهد و بكار بندد.

تمثيل در بيان كسى كه استعداد و قابليّت ندارد

در بيان توجيه آنچه كه بعضى از عارفان كامل گفتهاند