296) يكى ره برتر از كون و مكان شوجهان بگذار و خود در خود جهان شويك ره = ب 210 كون و مكان = عالم تعيّنات، جهان مادى يك بار از طريق سير در عالم معنى، خود را از عالم تعيّنات و جهان مادى رها كن و بالاتر از آن برو و از عالم ماده بگذر و باقى به بقاى حق شو و خود را در جهان ببين كه همه عالم تو هستى و همه چيزها اجزاى تواند.
«گر تو برخيزى ز ما و من دمىهر دو عالم پر ز خودبينى همىاين تعيّن شد حجاب روى دوستچونكه برخيزد تعيّن جمله اوستنيست گردد صورت بالا و پستحق عيان بينى به نقش هر چه هست»297) زخطّ وهمى هاى هويّتدو چشمى مىشود در وقت رؤيتخط وهمى = منظور صفات است.
هويّت = منظور ذات حق است.
هاى هويت = تعيّن ذات مطلق است.
خط وهمى كه همان صفات و افعال است دايره «ها» را به دو قسمت تقسيم كردهاست و در هنگام ديدن دو چشمى است و يكى، دو مىنمايد و دو چشمى «ها» هويّت نمود وحدت و كثرت است كه به خاطر صفات بدست آمدهاست و كثرت وحدت شده و ظاهر و باطن يكى گرديدهاست.
298) نماند در ميانه رهرو و راىچوهاى هو شود ملحق باللههو = اشاره به من و او، طالب و مطلوب، كثرت و وحدت است.
هاى هويّت = دو چشم «ها» در كلمه «هو» اشاره به دايره «ها» در «هو»است كه منظور همان من و تو، كثرت و وحدت است.
هنگامى كه «ها» در كلمه «هو» به الله متصل شود آن دو چشم «هاى» هو در كلمه الله يك چشم مىشود و آن خط وهمى از بين مىرود و راه و راهرو، سلوك و سالك از بين مىروند به عبارتى ديگر كثرت از بين رفته و وحدت حاصل مىشود يعنى همه يكى شده و توحيد حقيقى ظاهر گردد، دويىها، منها و توها، در ميانه نمىماند و همه يك چيز مىشوند.
299) بود هستى بهشت امكان چو دوزخمن و تو در ميان مانند برزخ هستى = وجود امكان = ممكنالوجود من و تو = منظور تعيّنات مادى است برزخ = عالم ميان بهشت و دوزخ وجود آدمى همچون بهشت و امكان مثال دوزخ است.
من و تو كه تعيّنات مادى هستند همچون برزخ مىباشند كه پرده ميان هستى و ممكنات واقع شدهاند.
300) چو برخيزد تو را اين پرده از پيشنماند نيز حكم مذهب و كيشمذهب = جاى رفتن، روش، طريقه، شعبهاى از دين كيش = دين، آيين، ملّت بايد دانست كه كيش و ملّت و دين و شريعت عبارت از طريقت خاص است كه مبدأ آن نبوت مىباشد.
ولى مذهب طريقهاى خاص است كه مبدأ آن اجتهادمىباشد.
هنگامى كه پرده و حجاب «من» و «تو» كه چون ديوارهايى بين انسان و حق را سدّ نموده و مانع رسيدن به اوست، از پيش سالك و عارف برداشته شود و تعيّنات مادّى و معنوى از بين بروند، در چنين مرتبهاى احكام مذهب و كيش نيز از بين خواهد رفت و ذات حقيقى ظاهر خواهد شد زيرا: «كل شىء هالك الاّ وجهه» 301) همه حكم شريعت از من و توستكه آن بر بسته جان و تن توستشريعت = ب347 بربسته = وابسته من و تو = اشاره به انسان است.
همه احكام شرعى ـ امر و نهى ـ از «من» و «تو» است يعنى از انسان است.
زيرا انسان جامع و در بر گيرنده تمام «من»ها و «ما»ها است و از هر چه كه وجود دارد، انسان فقط خود را مىبيند بر همين اساس احكام شرعى وابسته به جان و تن انسان است.
به عبارتى ديگر تن و جان انسان باعث شدهاست تا انسان مكلّف به انجام احكام شرع شود.
302) من و تو چون نماند در ميانهچه كعبه چه كنش چه دير و خانهكعبه = قلبهگاه مسلمين، خانه خدا كنش = كِنشت = عبادتگاه يهوديان دير = عبادتگاه مسيحيان هنگامى كه سالك و عارف به مرتبهاى برسد كه «من» و «تو» يعنى تعيّنات مادى و معنوى كه همچون حجابى بين او و حق است از ميان برداشته شود كعبه و كنشت و دير كه عبادتگاه مسلمانان و يهوديان و مسيحيان است، يكى مىشود و حجاب از بين رفته و عارف به حق واصل مىگردد.
«در حقيقت ما و من سدّ ره استمن نگويد هر كه از حق آگه است»303) تعيّن نقطه و همى است بر عينچو عينت گشت صافى غين شد عينتعيّن = امرى اعتبارى و وهمى است كه وجود حقيقى آن را ندارد.
عين در مصراع اوّل = مقصود وجود حقيقى است.
غين = مراد تعيّنات است.
شيخ محمد لاهيجى «عين» در «عينيت» در مصراع دوم را به معنى چشم آورده است ولى مىتوان آنرا به معناى وجود عارف نيز در نظر گرفت كه در معنى كلى بيت هيچ تغييرى حاصل نمىشود.
عين در مصراع دوم = حرف عين مراد است.
بنابراين تعيّن نقطهاى وهمى است كه بر وجود حقيقى عارض شده است هنگامى كه ديده و دل و يا به طور كلى وجود عارف به انوار تجلّيات الهى روشن گردد و حجاب تعيّنات از بين برود يعنى وجود عارف از هر آنچه غير حق است صاف و پاك گردد غين كه همان تعيّنات است همچون حرف عين بى نقطه مىشود يعنى خالص و پاك مىگردد و هر دو ـ عين و غين ـ يكى مىشوند و اين يكى همان حقيقت است.
304) دو خطوه بيش نبود راه سالكاگر چه دارد او چندين مهالكخطوه = گام، قدم فاصله سالك براى رسيدن به حق دو گام بيشتر نمىباشد.
يكى آنكه سالك در هر چه نظر كند حق را مىبيند و ديگر آنكه سالك بعد از فناء فىالله به بقاء بالله مىرسد.
گر چه سالك براى رسيدن به حق و باقى ماندن در حق مراتب و منازلى را بايد طى كند كه خالى از خطر نمىباشد و از مهلكههاى انفسى و آفاقى بايد به سلامت بگذرد تا نجات يافته، به مطلوب خود نايل گردد.
305) يك از هاى هويّت در گذشتندوم صحراى هستى در نوشتنهاى هويت = ب 298 در نوشتن = طى كردن، عبور كردن راه سالك براى رسيدن به حق دو گام بيشتر نمىباشد پس يكى از آن گامها، از هاى هويت گذشتن است.
يعنى آنكه سالك بايد از تعيّنات ذات كه موجب كثرت گرديدهاست بگذرد و اين مرتبهاى است كه عارف جمال وحدت حقيقى را مىبيند.
و گام ديگر آن است كه عارف وجود خود را تزكيه و تصفيه نمايد و از مراتب و منازلى كه مانع عروج او به عالم ملكوت است، بگذرد و هستى موهوم خود را محو و فانى پندارد تا به بقاء بالله برسد.
306) درين مشهد يكى شد جمع و افرادچو واحد سارى اندر عين اعدادمشهد = محل شهود و ديدن حق است افراد = مفرد، تنها در مقام و مرتبهاى كه سالك و عارفِ به حق، از وجود مجازى خود مىگذرد، به هر چه كه مىنگرد حق را مىبيند.
يعنى به اعتبار اسماء و صفات همه او هستند و اگر يك چيز واحد مىبيند، باز هم حق است و هر دو يكى است يعنى جمع و افراد، يكى شده است پس حق نيز همچون عدد يك است كه در همه اعداد وجود دارد و اعداد قائم به وجود «يك» هستند و با «يك» تفسير مىشوند.
307) تو آن جمعى كه عين وحدت آمدتو آن واحد كه عين كثرت آمدجمعى = منظور جامعيت انسان است زيرا انسان جامع جميع مراتب مادى و معنوى مىباشد.
عين = ذات هر چيز وحدت = يگانه بودن، يكى بودن، ضد كثرت، شيخ اشراق گويد:وحدت از امور و معانى زايد بر شىء در ميان اعيان نيست(معين).
كثرت = تعدد موجودات عالم وجود در عين وحدت، جامع جميع مراتب و كمالات و كثرات است.
اى انسان تو به واسطه رسيدن به حق و فانى شدن در حق ـ فناء فىالله ـ عين وحدت شدهاى و همه را يك چيز مىبينى و همچنين اى انسان تو همان «واحدى» هستى كه بعد از باقى ماندن در حق ـ بقاء بالله ـ از مقام الهى به مراتب اسماء و صفات فرود مىآيى و عين كثرت مىشوى و به صورت اشياء ظاهر مىگردى.
«عالم همه پردهدار ما شدما برزخ دوست پردهداريمگر پرده زروى كار افتدما پرده و پردهدار و ياريم»308) كسى اين سرّشناسد كو گذر كردزجزوى سوى كلّى يك سفر كردجزوى و كلّى = ب8 آن كسى مىتواند به اسرار وجودى انسان و كمالات او ـ كثرت در عين وحدت و وحدت در عين كثرت ـ پى ببرد و عارف به حقايق گردد كه از تعيّنات مادى و تعلّقات شخصى بگذرد و سفر به عالم معنى كند و وجود حقيقى و واحد را درك نموده، خود را در همه عالم مشاهده نمايد.
5 و 6 ـ درباره مسافر در راه حق و مرد كامل 309) مسافر چون بود، رهرو كدام است؟كه را گويم كه او مرد تمام است؟رهرو = سالك، رونده به سوى حق، مسافر الى الله مسافر = سالك راه حق اين بيت سؤالى است كه از شيخ محمود شبسترى درباره مسافر و سالك شدهاست.
و آن اينكه سالك و رونده راه حق به چه كسى مىگويند و راه حق چگونه راهى است كه هر كس اين راه را طى كند، به مرتبه كمال مىرسد و او را مرد تمام و كامل مىگويند؟ به عبارت ديگر، مرتبه كمال چيست كه هر كس كه به آن مرتبه برسد او را مرد تمام مىنامند؟ قابل ذكر است كه اين بيت شامل دو سؤال است، يكى مصراع اول كه درباره مسافر راه حق و سير معنوى او به سوى خدا و چگونگى اين سفر و ديگرى مصراع دوم كه درباره مرتبه كمال و تعيين حدّ و مرز مرتبه كمالاست.
310) دگر گفتى مسافر كيست در راهكسى كوشد ز اصل خويش آگاه اين بيت جواب سؤال اول است كه در مصرع اول بيت 309 پرسيده شده بود.
بنابراين مسافر و سالك در راه حق به كسى مىگويند كه او در طريق سلوك و كشف شهود به مقامى برسد كه از اصل و حقيقت وجودى خود آگاه و باخبر شود، و بداند كه او همين صورت ظاهر نيست بلكه اصل او، ذات حق است.
311) مسافر آن بود كو بگذرد زودزخود صافى شود چون آتش از دودمسافر = ب309 سالك راه حق كسى است كه از تعيّنات مادى و لذات نفسانى خود را رها كردهباشد.
و از تاريكى تعيّنات وجود كه مثل حجابى در برابر نور وجود حقيقى اوست، صاف و پاك گرديده باشد، همچون آتش كه از دود جدا مىشود.
312) سلوكش سير كشفى دان ز امكانسوى واجب به ترك شين و نقصانسلوك = رفتن در راه حق، روش، رفتار سير كشفى = منظور كشف و شهود كه از مراتب عرفان است.
امكان = ب87 واجب = ب87 شين = عيب و نقص، كاستى، زشتى شيخ محمود شبسترى در اين بيت در مورد چگونگى سفر سالك توضيح مىدهد كه: سير و سلوك سالك در راه حق گذر و عبور از ممكنات و تعيّنات مادى و رسيدن به مقام كشف و شهود است كه نهايت اين راه، ديدن جمال حق و مشاهده اوست و مقدمه و لازمه رسيدن به اين مقام، همانا ترك اعمال و رفتار قبيح و زشت از سوى سالك مىباشد.
313) به عكس سير اوّل در منازلرود تا گردد او انسان كاملسير اول = سير مبدأ از وحدت به كثرت.
يعنى مرحلهاى كه ذات حق در ممكنات ظهور مىيابد.
منازل = جمع منزل، مقامات عرفان، مراحلى كه سالك براى رسيدن به حق بايد طى كند، به عبارتى ديگر مراتب كثرات و تعيّنات وجود است.
سالك راه حق بر خلاف سير اوّل كه سير از عالم اطلاق به مراتب انسانى و تقيّد است، از مراتب انسانى و تقيّدات به سوى حق مىرود به تعبيرى سير الى الله مىكند يعنى از كثرت به وحدت مىرسد و اين مرحله مقام فناءِ فى الله است، مرتبهاى كه سالك، انسانى كامل گرديده و مثل آن است كه قطره به دريا پيوسته باشد و اين مقصود نهايى سير سالك است.

قاعده در بيان چگونگى سير و سلوك سالك