همچنين حكما و فلاسفه اهل منطق و استدلالند و از وجود ممكن به وجود واجب مىرسند و معتقدند كه ممكن چون مقيد به زمان و مكان است پس بايد علتى داشته باشد و آن علت را وجود واجب مىدانند پس مدعا ثابت مىشود و به مطلوب رسيدهاند و اگر اين علت ممكن الوجود باشد پس به واسطه مقيد بودن به زمان و مكان باز داراى علتى ديگر است.
88) گهى از دَوْر دارد سير معكوسگهى اندر تسلسل گشته محبوسدَوْر = در لغت به معنى گشتن و چرخيدن و در اصطلاح فلسفه هر گاه معلولى داراى علت باشد و آن علت خود معلول علتى ديگر باشد و همين امر ادامه يابد تا به علت اول رسد، گويند دور حاصل شده است.
تسلسل = در لغت به معنى زنجير و زنجير حلقه در حلقه است.
و در اصطلاح فلسفه هر گاه معلولى داراى علتى باشد كه اين علت داراى علتى ديگر و علت ثانى خود داراى علتى ثالث باشد و اين امر تا بىنهايت ادامه داشته باشد و هيچگاه به علت اول برنگردد، اين عمل را تسلسل گويند.
فلاسفه دو اصل دور و تسلسل را باطل مىشمارند و از آن استفاده كرده خدا را اثبات مىكنند.
بنا بر اين فيلسوف زمانى به علت اصل دَوْر راه به جايى نمىبرد و مرتب سير معكوس را طى مىكند و به جاى اول مىرسد و متوقف مىشود و زمانى هم بخاطر اين كه علتها يكى بعد از ديگرى زنجيروار پشت سر هم خود نيازمند علتى ديگرند و اصل تسلسل را به وجود مىآورند زندانى اصل تسلسل گشته است و رهايى ندارد.
كلمه تسلسل نيز با كلمه محبوس مناسبتى دارد زيرا زندانى را معمولاً به زنجير مىبندند و شيخ از اين ارتباط سود برده است و كلام را به نوعى زينت بخشيده است.
89) چو عقلش كرد در هستى توغّلفرو پيچيد پايش در تسلسلتوغّل = عميق انديشيدن، غور و خوض كردن تسلسل = در لغت به معنى زنجير است ولى در اين بيت همان معنى فلسفى كه در بيت قبل ذكر شد مقصود است.
پس هنگامى كه عقل فيلسوف در آفرينش هستى و موجودات عالم غور و تعمق كرد، به اصل دَوْر و تسلسل رسيد و به همين خاطر پايش در سلسله و زنجير تسلسل پيچيده شد، بر حسب ضرورت به حكم «و قضى ربك ان لا تعبدوا الا ايّاه» قائل به واجبالوجود مىشود زيرا اگر چنين نباشد سرانجام تسليم پذيرفتن يكى از اين دو اصل دوْر و تسلسل خواهد شد.
90) ظهور جمله اشيا به ضدّ استولى حق را نه مانند و نه ندّ استضدّ = در لغت به معنى مقابل و مخالف و در اصطلاح فلسفه دو نوع متفاوت از يك جنس را گويند.
ندّ = مثل، همتا(ف-م) فلاسفه معتقدند كه «تعرف الاشياء باضدادها» هر شيى بوسيله ضد آن شناخته مىشود.
مثلاً تا نور نباشد تاريكى شناخته نشود.
خداوند از آنجايى كه مثل و مانند و ضدى ندارد پس از اين راه نمىتوان پى به وجود او برد.
مولوى در اين باره سرودهاست: «بد ندانى تا ندانى نيك راضدّ را از ضدّ توان ديد اى فتى»91) چو نبود ذات حق را ضدّ و همتاندانم تا چگونه دانم او را شيخ: ذات خداوند ضد و مانندى ندارد كه به اين وسيله شناخته شود و هر چيزى كه در عالم ماده وجود دارد همه از اوست.
همان طور كه مولانا: «آفتاب آمد دليل آفتابگر دليلت بايد از وى رو متاب» و يا: «نور حق را نيست ضدّى در وجودتا به ضدّ او را توان پيدا نمود» بنابراين چون حكيم فلسفى دلش به نور حق منوّر نشده است كه به وسيله مشاهده و مكاشفه او را دريابد و همچنين خداوند چون ضد و مانند هم ندارد كه به اين روش او را بازشناسند پس نمىدانم كه چگونه ذات حق را درك و مشاهده خواهد كرد.
مصراع اول اشاره به آيه «و لم يكن له كفوا احد» دارد.
92) ندارد ممكن از واجب نمونهچگونه دانيش آخر چگونه چون ممكنالوجود از واجبالوجود نشانه و علامتى ندارد كه باعث شناختن او گردد.
پس واجبالوجود به وسيله ممكنالوجود شناخته نمىشود زيرا دليل و حجت بايد روشنتر و آشكارتر از مدلول باشد بنابراين عبارت، ادعاى حكيم فلسفى كه اهل استدلال است نفى مىگردد.
93) زهى نادان كه او خورشيد تابانبه نور شمع جويد در بيابان مَثَلِ شخصى كه مىخواهد واجبالوجود -خدا- را به واسطه ممكنالوجود -موجودات- بشناسد مانند شخص بىدانشى است كه بوسيله نور شمع در بيابانى كه هيچگونه حجاب و مانعى وجود ندارد آفتاب روشن را جستجو مىكند.

تمثيل