حديث بى كم و بيش

بخش اول

مقدمه

زمن بشنو حديث بى كم و بيش ----- ز نزديكى، تو دور افتادى از خويش

در دنياى هستى از نخستين آيه خلقت در سوره «علق» كه بيانگر تحّول نطفه آدمى است تا آخرين آيه قرآن در سوره «ناس»، آن كه بيش از هر موجودى، موضوع و محور سخن معمار آفرينش و سازندگان دين او ـانبياء و اولياءـ و پرورندگان آن ـعرفا و علماءـ و اشاعهكنندگان آن ـنويسندگان و گويندگانـ قرار گرفته و مىگيرد «انسان» است.
ارزش معنوى انسان و نمونه والايى و الگوى بارز انسان بودن، همين بس كه در شأن و منزلت حضرت ختمى مرتبت(صلى الله عليه وآله)، بيان زيباى «لولاك لما خلقت الافلاك» را از زبان «رب النّاس» و «اله النّاس» مىخوانيم.
آدمى چون همواره در معرض تمايلات نفسانى است، با وجود آنكه اشرف مخلوقات است و حامل بار امانت الهى است، امّا هيچگاه از لغزشها و آمال و اميال مادّى و دنيوى مصون نبوده و نخواهد بود.
با اين همه، هم اوست كه در چرخه آفرينش، هدف اصلى خلقت و بازيگر نقش اوّل حيات است و هادى و مقتداى قوم خود.
البته در يك فرآيند كلّى انسان اين اعجوبه خلقت با همه فرود و فرازهايى كه در دوره حيات مادّى دارد عاقبت الامر به مقامى مىرسد كه شايسته خطاب ربّالعالمين قرار مىگيرد و با رامش نفس عصيانگر آرامش و آسايش دو گيتى را تفسير كرده، طفيل هستى عشق مىگردد و «علّم آدم» صفت او و «خمّرت طينة» شرف و بزرگى او مىشود.
از همين انسانها در طول تاريخ بسيار بوده و شدهاند رهبرانى كه پرچم توحيد و هدايت و راهبرى جمعيّت انسانى را به دست گرفته و با تكيه بر معارف اسلامى و علوم الهى قومى را به چشمه نور راه برده و از شهد شيرين عرفان اسلامى بهرهمند ساخته و از آنها انسانى كامل پرداختهاند.

عرفان چيست؟

منازل و مقامات عرفان

عارف كيست و شناساى چيست؟

زندگى و آثار شيخ محمود شبسترى

گلشن راز

شرحهاى گلشن راز

شيخ محمد لاهيجى و شرح او بر گلشن راز

نمونه اوّل:

ولى تشبيه كلّى نيست ممكنزجستجوى آن مىباش ساكن l شرح لاهيجى: «يعنى در حين نقل اگر چه رعايت تناسب عقلى نموده شدهاست فأما تشبيه كلّى بينالمعنيين البته نمىتواند بود چو ميان محسوس و معقولبودن بعيد است و از جستجوى تشابه به تامّ بينهما ساكن مىبايد بود و طالب چيزى كه نباشد نبايد بود و الاّ طلب محال سبب حيرت و ضلال خواهد بود.» n برگردان ساده: هر چند هنگام بيان الفاظ،رعايت تناسبهاى عقلى شدهاست امّا تشبيه كلى بين معانى اصلى و امور محسوس ممكن نمىباشد زيرا فاصله بينمعقولات و محسوسات بسيار زياد است و نبايد به دنبال تشابهات كامل بين ايندو بود.
نمونه دوّم: از آن جانب بود ايجاد و تكميلو از اين جانب بود هر لحظه تبديل l شرح لاهيجى: «يعنى از جانب حق به واسطه تجليات اسمايى و شئونات ذاتى ايجاد عالم و تكميل مظاهر به كمالات وجودى كردهمىشود و هر لحظه در هر صورتى به ظهورى و تجلّى ديگر است و به سبب اين تجلّى و ظهور دايم وجود عالم مستمر مىنمايد،و از اين جانب كه عالم مراد است به حسب اقتضاءِ ذاتى هر لحظه و هر ساعت تبديل و تغيير است و به واسطه اين اقتضاء ذاتى ممكنات عالم در عدميت و نيستى مستمرّند و علىالدّوام به خود نيستند و به تجلّى رحمانى هستند و اقتضاى امكانيّت كه ذاتى ممكن است قطع نظر از موجد نموده آن است كه هميشه در هر زمانى عالم هست باشد بلكه مقتضاى اسماءِ الهى آن است كه عالم علىالدّوام هست و نيست باشد زيرا چنانچه موجد و محيى و مبدى و رحمان و منعم و مصوّر و خالق و قيّوم و امثال ذالك اقتضاى وجود موجودات و ظهور مظاهر مىنمايد،معيد و مميت و ضارّ و قهّار و قابض و فرد و واحد اقتضاى عدميت و خفاى مظاهر مىنمايد.
«هر دمى مرگى و حشرى داديمتا بديدم دستبرد آن كرمگشت آسان بر من از لطف خدافهم اسرار بقا اندر فنازانكه با ما مىنمايد او عيانحشر و نشرى دايماً اندر جهان» n برگردان ساده: از آن جانب = از طرف حق تعالى از اين جانب = از طرف بنده و موجودات عالم از طرف خداوند و به واسطه فيض رحمانى او موجودات و ممكنات عالم به وجود مىآيند و به كمال وجودى دست مىيابند و از طرف موجودات به سبب ذات آنها كه فناپذيرند هر لحظه در تغيير و تحوّل بوده و به عبارتى نيست و هست مىگردند.
نمونه سوّم: كدامين فكر ما را شرط راه استچرا گه طاعت و گاهى گناه است l شرح لاهيجى: «سائل مىپرسد كه كدام است آن فكر كه شرط راه طالبان و سالكان راه حق است و وسيله قرب آن حضرت مىگردد و سبب چيست كه فكر گه طاعت است و مأمورند به آن و گاهى گناه است و نهى از آن كردهاند» n برگردان ساده: راه: راه حق، راهى كه سالك طى طريق مىكند تا به مبدأ خويش رسد.
دومين سؤالى كه سائل از شيخ پرسيده حاكى از تنوع افكار اوست زيرا در سؤال اوّل از مطلق فكر پرسيده شد و شيخ حقيقت فكر را بيان كرد.
در اين بيت سائل در جستجوى فكرى است كه سالك را به حق مىرساند و وسيله مشاهده حق مىشود.
چرا فكر گاهى سبب اطاعت و بندگى حق مىشود و گاهى سركشى و عصيان و گناه را باعث مىشود.
نمونه چهارم: مپرس از من حديث زلف پر چينمجنبانيد زنجير مجانين l شرح لاهيجى: «يعنى از من عاشق بيدل حديث و سخن زلف پرچين و شكن معشوق مپرس و گرفتارى عشّاق به واسطه تقيّد به قيود احكام كثرات كه هر يكى شكنى است از آن چين زلف اظهر منالشمس است و احتياج به شرح و بيان ندارد و از شهود جمال با كمال محبوب مانع محبّ غير از اين نيست و مرغ دلهاى طالبان و عاشقان از جهت گرفتارى اين دام بلا است كه مبتلاى قيد فراق و اندوه اشتياقند و زنجير مجانين عشق و طلب مجنبانيد و سرود بياد مستان مياريد كه سلسله زلف معشوق است كه سبب تقيّد مجانين محبت و عشق،به قيود كثرات گشته و نمىگذارد كه در هواى وصال محبوب طيران نمايند و از اندوه فراق خلاص گردند.» n برگردان ساده: حديث = خبر، سخن، هر چه از آن خبر دهند و نقل كنند.
زلف = كنايه از كثرت است و اشاره به تجلّى جلالى انوار حق در صورت جسمانى دارد، صفات قهر الهى منظور است.
مجانين = جمع مجنون، ديوانگان شيخ: از من عاشق درباره زلف معشوق چيزى مپرس.
زيرا تعيّن زلف پرچين و شكن معشوق زنجيرى است در پاى عاشق كه سبب گرديده تا عاشقان و ديوانگان كوى عشق، ره به سوى معشوق نبرند و به وصال او نرسند بنابراين زنجير ديوانگان عاشق كه مراد زلف معشوق است نجنبانيد زيرا سبب همه بلاها و گرفتاريهاى عاشق، زلف معشوق -تعيّن- است.
حافظ در اين باره گويد: «عقل اگر داند كه دل دربند زلفش چون خوش استعاقلان ديوانه گردند در پى زنجير ما» بخش دوم سادهنويسى (توضيحات، لغات و اصطلاحات) 1 ـ در معنى تفكر 2ـ فكرى كه شرط راه سالكان است قاعده در بيان تفكر در باره انفس 3 و 4 ـ در حقيقت معنى «من» و مقصود از «سفركردندرخود» 5 و 6 ـ درباره مسافر در راه حق و مرد كامل تمثيل در اينكه شريعت مانند پوست و طريقت مانند مغز و حقيقت مانند مغز خالص است 7 و 8 ـ در بيان معنى «عارف» و «معرفت» 9 ـ در بيان قرب و بعد از حق 10 ـ درباره وجود كه مانند دريايى است كه نطق، ساحل و علم گوهر و حروف، صدفهاى آن است 11 ـ در بيان نقص موجود از وجود با آنكه او كلّ و وجود جزء است 12 ـ سؤال در بيان تفاوت بين قديم و حادث 13 ـ در اشارات و رموز عرفانى كه عارف به كار مىگيرد اشارت به زلف 14 ـ در بيان معنى شراب و شمع و شاهد و دعوى خراباتىشدن 15 ـ سوال و جواب در بيان هدف از بت و زنار و غيره 1) به نام آنكه جان را فكرت آموختچراغ دل به نور جان بر افروختبه نام آنكه = «چون ذكر حق بالاتر از ذكرى است كه حامد در لفظ بياورد و در نظر عارف عظمت نام خداوند به حدّى است كه در حرف نمىگنجد، به همين خاطر شيخ محمود شبسترى نام الله را نياورده، و از لفظ «آنكه» استفاده كردهاست.» جان = روح آدمى است كه به تعبير عرفا همچون مرغى است كه سير عالم بالا را دارد و زندهكننده اجسام است.
سعدى در اين باره گويد: «خبردارى اى استخوانى قفسكه جان تو مرغى است نامش نفس»فكر = سير معنوى از ظاهر به باطن و از صورت به معنى و از صفات به ذات است، وسيله رفتن به سوى الله است.
(ش-ل) چراغ = وسيله روشنايى است، منبع نور است.
دل = واسطه بين جان و نفس است.
بنابراين دل حالت برزخ را دارد يعنى از جان و نفس استفاده مىكند.
به عبارتى از جان مستفيض مىگردد امّا به نفس فيض مىرساند.» نور = وسيله رفع كدورت و تاريكى است.
دل آدمى معدن علم و كمالات روح انسانى و مظهر تجليات الهى است.
دل را به آن سبب به چراغ تشبيه كرده است كه دل همانند چراغ، راهنما و راه گشاست.
بنابراين جمال حقيقت بوسيله دل پاك آدمى قابل ديدن است.
«جام جهان نما دل انسان كامل استمرآت حق نما به حقيقت همين دل است» پس به نام خدايى آغاز مىكنم كه جان آدمى را فكر و انديشه داد و دل عارف را به نور جان روشن و زنده گردانيد.
2) زفضلش هر دو عالم گشت روشنزفيضش خاك آدم گشت گلشنفضل = احسان و بخشش، جلوه ظهور خداوند است كه نصيب همه موجودات مىشود.
(يا تجلّى عام يا تجلّى رحمانى) دو عالم = دنيا و آخرت، عالم غيب و شهادت فيض = بركت، جلوه ظهور خداوند است كه تنها مؤمنان و اولياءِ الله از آن بهرهمند مىشوند.
(يا تجلّى خاص يا تجلّى رحيمى) مراد از خاك آدمى، طبيعت و سرشت انسانهاست و مراد از گلشن، گوناگونى انسانها و سرشتهاى مختلفى است كه خداوند در نهاد و طبيعت آدمى قرار دادهاست.
خداوندى كه از فضل و بخشش و با تجليات انوار خود عالم غيب و شهادت را براى انسان مشخص و معين نموده است، هم اوست كه از فيض و بخشش خود، طبيعت و سرشت آدمى را بوسيله معارف و حقايق روشن، همچون گلشن خوشبوى و معطر نموده است.
3) توانايى كه در يك طَرفهالعينز كاف و نون پديد آورد كونينطَرفهالعين = يك بار چشم بهم زدن كاف و نون = مراد «كن» است به معنى باش و اشاره دارد به آيه «و اذا قضى امراً فانّما يقول له كن فيكون» كه تحقق فرمان خداوند است.
كونين = عالم غيب و شهادت خداوند قادر و توانايى كه در يك چشم بهمزدن هر دو عالم هستى (دنيا و عقبى) را پديد آورد.
4) چو قاف قدرتش دم بر قلم زدهزاران نقش بر لوح عدم زددم = «كنايه از نفس رحمانىكه فيض حق است» لوح عدم = صفحه نيستى، عالم ماده و فنا قاف = «نام كوهى افسانهاى است كه جايگاه سيمرغ است و كنايه از بلندى مقام و مرتبه مىباشد» قاف قدرت = حرف اول «قدرت» است.
اوّل مقدورى كه قدرت متعلق به او شده تعيّن اوّل است كه آنرا قلم مىنامند.